Obrady otworzył marszałek senior Stanisław Stomma. W swoim wystąpieniu podkreślił, że rozpoczyna się nowy okres historii Polski, a wyrazem tych zmian jest także przywrócenie Senatu. Przekonywał, że przemiany są konieczne, ale należy się strzec „zboczenia na bezdroża”. Jak mówił, „pokolenia przyszłe będą miały prawo sądzić nas wyjątkowo surowo, bo w naszej trudnej roli dziejowej i złej sytuacji geopolitycznej otrzymaliśmy tym razem wyjątkową szansę: możność uporządkowania spraw narodowych na własną modłę i umocnienia naszego wspólnego domu”.
Andrzej Stelmachowski, po wybraniu go na marszałka Senatu, powiedział: „Myślę, że, podobnie jak Państwo, czuję pewne ciśnienie historii, bo przecież Senat Najjaśniejszej Rzeczypospolitej towarzyszył jej dziejom od wielu setek lat w chwilach dobrych i złych, i oto teraz, po 50-letniej bez mała przerwie, znowu wraca do istnienia. (…) związane są z nim wielkie nadzieje. Obyśmy im sprostali. Obyśmy nigdy nie zapomnieli o naszej służebnej roli wobec narodu, wobec Polski. Tak bardzo bym pragnął, byśmy mogli przyczynić się do budowy Polski w pełni niepodległej, a jednocześnie przyjaznej wszystkim sąsiadom, nie tylko zasobnej, ale i realizującej zasady sprawiedliwości społecznej, energicznie rządzonej, ale jednocześnie zapewniającej wolności obywatelskie”.
Na wicemarszałków wybrano: Zofię Kuratowską, Józefa Ślisza i Andrzeja Wielowieyskiego. Dziękując za wybór, Zofia Kuratowska podkreśliła wagę udzielonego senatorom mandatu zaufania. „Nigdy tego zaufania nie zawiedziemy i będziemy robić to, cośmy obiecywali naszym wyborcom: z tej trybuny zawsze mówić prawdę” – zapewniła.
W posiedzeniu uczestniczyli m.in. przewodniczący NSZZ „Solidarność” Lech Wałęsa, przewodniczący Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego Bronisław Geremek, prezes Centralnego Komitetu Stronnictwa Demokratycznego Jerzy Jóźwiak, prezes Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i marszałek Sejmu PRL IX kadencji Roman Malinowski oraz prezes Unii Chrześcijańsko-Społecznej Kazimierz Morawski.
Posiedzeniem tym Senat rozpoczął swoją pracę nad zmianami ustrojowymi w naszym kraju. Senatorowie wspominali, że mieli poczucie udziału w przełomowych wydarzeniach i odpowiedzialności za przemiany w Polsce. Już 28 lipca podjęli debatę o samorządzie terytorialnym, która zaowocowała jego reformą.
Senat odegrał ważną rolę w budowaniu racji stanu i wizerunku odrodzonej Polski. Już w sierpniu 1989 r. Potępił inwazję Polski na Czechosłowację z 1968 r. i udział w niej wojska polskiego. W apelu do Rady Najwyższej ZSRR przypomniał atak na Polskę 17 września 1939 r. Wystosował posłanie do narodów litewskiego, łotewskiego i estońskiego w rocznicę paktu Ribbentrop – Mołotow. Niektórzy senatorowie wraz z posłami udali się w styczniu 1991 r. do Wilna w czasie, gdy parlament Litwy był oblegany przez armię rosyjską. Senat odegrał więc ważną rolę w ustalaniu polskiej polityki zagranicznej i właściwym ułożeniu relacji z jej sąsiadami.
Izba Wyższa zainicjowała już w 1989 r. wielką reformę samorządową, która w dół, do województw, miast, miasteczek i wsi, miała przenieść zasadnicze zmiany polityczne, dokonane na szczytach państwa. Ta wielka reforma, będąca narzędziem budowania demokracji od podstaw, a zarazem kształtowania postaw obywatelskiej odpowiedzialności, związana jest przede wszystkim z nazwiskiem senatora Jerzego Regulskiego. Finałem pierwszej fazy prac było przeprowadzenie już w maju 1990 r. wyborów samorządowych.